Масхи риш ё шустани он (шархи Чоркитоб).
Мутобиқи он чи дар китоби “Радди муҳтор” (1/100) омадааст, фуқаҳои ҳанафӣ дар масъалаи шустан ё масҳ кашидани риши сермӯй ҳашт назар иброз доштаанд:
1-Шустани ҳамаи риш.
2- Масҳ кашидани ҳамаи риш.
3-Шустани чаҳоряки риш.
4- Масҳ кашидани чаҳоряки риш.
5-Шустани сеяки риш.
6-Масҳ кашидани сеяки риш.
7-Шустани он мавзеи аз риш ки рӯйро пушонидааст.
8- Масҳ кашидани он мавзеъи аз риш ки рӯйро пушонидааст.
Ин ихтилоф дар китобҳои мутуни фиқҳи ҳанафӣ асар кардааст ва масҳи риш танҳо аз дидгоҳи баъзе уламои ҳанафӣ, амсоли Имом Абулҳасани Марғелонӣ соҳиби китоби “Ҳидоя”, ки уламои Бухоро аз фатовои ӯ пайравӣ кардаанд, фарз гуфта шудааст. Аммо аз дидгоҳи аксари уламои ҳанафӣ ва фатво дар мазҳаби ҳанафӣ шустани болои риш ҳамроҳи рӯй фарз аст ва ривояти масҳи риш ривояти аз он руҷуъшуда мебошад.
Дар инҷо ба таври мисол баъзе иборатҳои китобҳои мазҳабро зикр мекунем:
1- Зайнуддин Ибни Нуҷайми Мисрӣ (соли вафоташ 970 ҳиҷрӣ мувофиқ бо 1563 милодӣ) дар китоби маъруфаш “Баҳри роиқ” (1/16) чунин гуфтааст:
“وقال ابن نجيم في البحر الرائق شرح كنز الدقائق ومنحة الخالق وتكملة الطوري – 1 / 16: وَالصَّحِيحُ وُجُوبُ غَسْلِهَا بِمَعْنَى افْتِرَاضِهِ كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي السِّرَاجِ الْوَهَّاجِ وَعَلَيْهِ الْفَتْوَى كَمَا فِي الظَّهِيرِيَّةِ وَفِي الْبَدَائِعِ أَنَّ مَا عَدَا هَذِهِ الرِّوَايَةِ مَرْجُوعٌ عَنْهُ وَالْعَجَبُ مِنْ أَصْحَابِ الْمُتُونِ فِي ذِكْرِ الْمَرْجُوعِ عَنْهُ وَتَرْكِ الْمَرْجُوعِ إلَيْهِ الْمُصَحَّحَ الْمُفْتَى بِهِ مَعَ دُخُولِهَا فِي حَدِّ الْوَجْهِ الْمُتَقَدِّمِ كَمَا ذَكَرَهُ فِي فَتْحِ الْقَدِيرِ”.(وفي الأعلام للزركلي- 3 / 64: ابن نُجَيْم (000 – 970 هـ = 000 – 1563 م) زين الدين بن إبراهيم بن محمد، الشهير بابن نجيم: فقيه حنفي، من العلماء. مصري. له تصانيف، منها (الأشباه والنظائر – ط) في أصول الفقه و (البحر الرائق في شرح كنز الدقائق – ط) فقه، ثمانية أجزاء، منها سبعة له والثامن تكملة الطوري،و(الرسائل الزينية ) 41 رسالة،في مسائل فقهية،و(الفتاوى الزينية” .وفي الأعلام للزركلي- 2 / 224) قاضي خانْ (000 – 592 هـ = 000 – 1196 م) حسن بن منصور بن أبي القاسم محمود بن عبد العزيز،فخر الدين، المعروف بقاضي خان الأوزجندي الفرغاني: فقيه حنفي، من كبارهم. له (الفتاوى) ثلاثة أجزاء، و (الأمالي – خ) و (الواقعات) و (المحاضر) و(شرح الزيادات – خ) و(شرح الجامع الصغير- خ) منه جزآن،و (شرح أدب القضاء للخصاف) وغير ذلك.والأوزجندي نسبة إلى أوزجند بنواحي أصبهان، قرب فرغانة)
“Қавли саҳеҳ воҷиб будани шустани риш, яъне фарз будани шустани он аст, ҳамчуноне дар “Сироҷи ваҳҳоҷ” гуфтааст ва бар ҳамин назар фатво аст, ҳамчуноне дар “Заҳирия” гуфтааст. Дар “Бадоеъуссаноеъ” гуфтааст, ки ғайри ривояти шустани зоҳири риш дигар ривоятҳо руҷуъшуда мебошанд. Амали асҳоби мутун, яъне муаллифҳои китобҳои матни фиқҳи ҳанафӣ (мисли “Мухтасарулвиқоя”) ҳайратовар аст, ки ривоятҳои таркшударо дар китобҳояшон зикр кардаанд, яъне ривояти масҳ кашидани ришро ва ривояти тасҳеҳшудаи фатво бар он буда, яъне ривояти шустани зоҳири ришро тарк кардаанд ва ин ҳам дар ҳолест, ки зоҳири риш дар ҳудуди рӯй дохил аст, ҳамчуноне дар “Фатҳулқадир” зикр кардааст”.
- Дар “Нурулизоҳ” (1/21) чунин гуфтааст:
“وفي نور الإيضاح ونجاة الأرواح في الفقه الحنفي- 1 / 21: 1- يجب غسل ظاهر اللحية الكثة في أصح ما يفتى به. 2 – ويجب إيصال الماء إلى بشرة اللحية الخفيفة. 3 – ولا يجب إيصال الماء: أ – إلى المسترسل من الشعر عن دائرة الوجه. ب – ولا إلى ما انكتم من الشفتين عند الانضمام”.
“1.Дар қавли асаҳи мавриди фатво қароргирифта зоҳири риши сермӯйро воҷиб аст шуста шавад.
2.Зери мӯйҳои риши тунукро воҷиб аст шуста шавад.
- Шустани зоҳир ва ботини он муйҳои риш, ки аз рӯй насабзидаанд,яъне аз зери занахдонанд, воҷиб нест.
- Шустани он қисмати лабҳо, ки ҳангоми маҳкам кардани даҳон пушида мемонанд воҷиб нест”.
3- Назари Имом Абуюсуф дар “Мабсути Сарахсӣ”(1/80) :
“وفي المبسوط للسرخسي – 1 / 80: وَعَنْ أَبِي يُوسُفَ – رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى – قَالَ إنْ تَرَكَ مَسْحَ اللِّحْيَةِ أَجْزَأَهُ؛ لِأَنَّهُ لَا يَجْتَمِعُ فِي عُضْوٍ وَاحِدٍ غَسْلٌ، وَمَسْحٌ، وَغَسْلُ الْوَجْهِ فَرْضٌ فَلَا يَجِبُ الْمَسْحُ فِيهِ، وَاللِّحْيَةُ مِنْ جُمْلَةِ الْوَجْهِ”.
“Аз Имом Абуюсуф ривоят шудааст, ки агар ришашро масҳ накашад таҳораташ дуруст мешавад. Зеро дар як узв, яъне рӯй ду вазифа, яъне шустан ва масҳ кашидан ҷамъ намешаванд. Чуноне медонем шустани рӯй фарз аст, пас масҳ кашидани он воҷиб намешавад ва риш аз ҷумлаи рӯй аст”.
4- Назари Алоуддини Ҳаскафии Димишқӣ муаллифи “Дурри мухтор”:
” وقال الحصكفي في الدر المختار وحاشية ابن عابدين “رد المحتار” – 1 / 100: وَغَسْلُ جَمِيعِ اللِّحْيَةِ فَرْضٌ يَعْنِي عَمَلِيًّا أَيْضًا عَلَى الْمَذْهَبِ الصَّحِيحِ الْمُفْتَى بِهِ الْمَرْجُوعِ إلَيْهِ، وَمَا عَدَا هَذِهِ الرِّوَايَةَ مَرْجُوعٌ عَنْهُ كَمَا فِي الْبَدَائِعِ. ثُمَّ لَا خِلَافَ أَنَّ الْمُسْتَرْسِلَ لَا يَجِبُ غَسْلُهُ وَلَا مَسْحُهُ”.(وفي الأعلام للزركلي –6 / 294: وعَلَاء الدِّين الحَصْكَفي :1025 – 1088 هـ = 1616 – 1677 م) هو محمد بن علي بن محمد الحِصْني المعروف بعلاء الدين الحصكفي: مفتي الحنفية في دمشق. مولده ووفاته فيها.كان فاضلا عالي الهمة، عاكفا على التدريس والإفادة. من كتبه (الدر المختار في شرح تنوير الأبصار – ط) في فقه الحنفية، و (إفاضة الأنوار على أصول المنار – ط) فقه، و (الدر المنتقى – ط) شرح ملتقى الأبحر، فقه، و (شرح قطر الندى في النحو).
“Шустани ҳамаи риш бинобар мазҳаби саҳеҳи фатво додашуда ва ба он руҷуъшуда фарзи амалӣ, яъне воҷиб мебошад ва ғайри ин аз дигар ривоятҳо руҷуъ шудааст, ҳамчуноне дар “Бадоеъ” омадааст. Аммо дар масъалаи фарз набудани шустан ё масҳ кашидани мӯйҳои овезони аз зери занах ихтилоф нест”.
5- Назари Имом Абусаҳли Сарахсӣ муаллифи “Мабсут” (1/80):
“و قال شمس الأئمة السرخسي في المبسوط للسرخسي – 1 / 80: وَأَمَّا اللِّحْيَةُ فَقَدْ رَوَى الْمُعَلَّى عَنْ أَبِي يُوسُفَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ – رَحِمَهُمْ اللَّهُ تَعَالَى – أَنَّ مَوَاضِعَ الْوُضُوءِ مَا ظَهَرَ مِنْهَا، وَخِلَالُ الشَّعْرِ لَيْسَ مِنْ مَوَاضِعِ الْوُضُوءِ، وَهَذَا إشَارَةٌ إلَى أَنَّهُ يَلْزَمُهُ إمْرَارُ الْمَاءِ عَلَى ظَاهِرِ لِحْيَتِهِ وَوَجْهُهُ أَنَّ الْبَشَرَةَ الَّتِي اسْتَتَرَتْ بِالشَّعْرِ كَانَ يَجِبُ إمْرَارُ الْمَاءِ عَلَيْهَا قَبْلَ نَبَاتِ الشَّعْرِ فَإِذَا اسْتَتَرَتْ بِالشَّعْرِ يَتَحَوَّلُ الْحُكْمُ إلَى مَا هُوَ الظَّاهِرُ، وَهُوَ الشَّعْرُ ” .
“Муалло аз имомон Абуҳанифа ва Абуюсуф ривоят кардааст, ки узвҳои таҳорат он мавзеъҳое ҳастанд, ки зоҳир бошанд ва хилол кардани риш аз мавзеъҳои вузӯ нест. Дар ин назари онҳо ишорат бар ин аст, ки ҷорӣ кардани об болои риш воҷиб аст. Далели ин назар он аст, ки қабл аз дамидани мӯйи риш шустани рӯй фарз буд ва баъд аз дамидани мӯи риш ҳукми шустан ба болои риш интиқол меёбад”.
- Назари Фахруддини Зайлаии Сомолии ҳанафӣ муаллифи “Табйини ҳақоиқ” (1/3) :
” فخر الدين الزيلعي الحنفي في تبيين الحقائق شرح كنز الدقائق وحاشية الشلبي – 1 / 3:وَرُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ وَمُحَمَّدٍ أَنَّهُ يَجِبُ إمْرَارُ الْمَاءِ عَلَى ظَاهِرِ اللِّحْيَةِ وَهُوَ الْأَصَحُّ؛ لِأَنَّهُ لَمَّا تَعَسَّرَ غَسْلُ مَا تَحْتَ الشَّعْرِ انْتَقَلَ الْوَاجِبُ إلَيْهِ مِنْ غَيْرِ تَغْيِيرٍ كَالْحَاجِبَيْنِ وَأَهْدَابِ الْعَيْنَيْنِ”، (وفي الأعلام للزركلي – 4 / 210: الزَّيْلَعي (000 – 743 هـ = 000 – 1343 م) عثمان بن علي بن محجن، فخر الدين الزيلعي: فقيه حنفي. قدم القاهرة سنة 705 هـ فأفتى ودرّس، وتوفي فيها. له ” تبيين الحقائق في شرح كنز الدقائق – ط ” ست مجلدات، فقه، و ” تركة الكلام على أحاديث الأحكام ” و ” شرح الجامع الكبير ” فقه)
“Аз имомон Абуҳанифа ва Абуюсуф ривоят шудааст, ки ҷори кардани об болои риш воҷиб аст ва ин назар асаҳ мебошад. Зеро ҳангоме зери ришро шустан мушкил гардид ҳукми он бидуни тағйир ба болои риш интиқол ёфт, мисли абрувон ва мижаҳо”.
- Назари Шайхзода Домод Эфендии Туркӣ муаллифи “Маҷмаи анҳур”:
“وقال عبد الرحمن بن محمد بن سليمان المدعو بشيخي زاده, يعرف بداماد أفندي (المتوفى: 1078هـ) في مجمع الأنهر في شرح ملتقى الأبحر – 1 / 11:وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ يَجِبُ غَسْلُهَا؛ لِأَنَّ الْبَشَرَةَ خَرَجَتْ مِنْ أَنْ يَكُونَ وَجْهًا لِعَدَمِ الْمُوَاجَهَةِ لِاسْتِتَارِهَا بِالشَّعْرِ وَصَارَ ظَاهِرُ الشَّعْرِ الْمُلَاقِي إيَّاهَا ظَاهِرُ الْوَجْهِ”؛
“Назари саҳеҳ ин аст, ки шустани риш фарз мебошад.Зеро мавзеи зери риш аз ҳукми рӯй ба сабаби бо риш пушида шуданаш хориҷ шудааст ва болои риш ҳукми рӯйро гирифтааст”.
- Назари Имом Алоуддини Косонии Ҳалабӣ (соли вафоташ 587 ҳиҷрӣ мувофиқ бо 1191 милодӣ) муаллифи “Бадоеъуссаноеъ” (1/4):
“وقال علاء الدين الكاساني الحنفي في بدائع الصنائع – 1 / 4: وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ يَجِبُ غَسْلُهُ؛ لِأَنَّ الْبَشَرَةَ خَرَجَتْ مِنْ أَنْ تَكُونَ وَجْهًا،لِعَدَمِ مَعْنَى الْمُوَاجَهَةِ لِاسْتِتَارِهَا بِالشَّعْرِ،فَصَارَظَاهِرُ الشَّعْرِ الْمُلَاقِي لَهَا هُوَ الْوَجْهُ،لِأَنَّ الْمُوَاجَهَةَ تَقَعُ إلَيْهِ. (وفي الأعلام للزركلي- 2 / 70:الكاساني (000 – 587 هـ = 1191 000 م) أبو بكر بن مسعود بن أحمد الكاساني علاء الدين: فقيه حنفي،من أهل حلب.له (بدائع الصنائع في ترتيب الشرائع )، و(السلطان المبين في أصول الدين) .توفي في حلب).
“Назари саҳеҳ ин аст, ки шустани болои риш фарз мебошад. Зеро қисмати дар зери риш будаи рӯй аз ҳукми рӯй будан хориҷ шудааст ва болои риш ба сабаби ҳосил шудани рӯбарӯӣ бо он, ҳукми рӯйро гирифтааст”.
- Назари Имом Камолуддин ибни Ҳумоми Сайвосии Искандарӣ (790-861ҳиҷрӣ =1388-1457 милодӣ) муаллифи “Фатҳулқадир” (1/16):
“وفي فتح القدير للكمال ابن الهمام – 1 / 16: وَأَشَارَ مُحَمَّدٌ – رَحِمَهُ اللَّهُ – فِي الْأَصْلِ إلَى أَنَّهُ يَجِبُ غَسْلُ كُلِّهِ، قِيلَ وَهُوَ الْأَصَحُّ. وَفِي الْفَتَاوَى الظَّهِيرِيَّةِ وَعَلَيْهِ الْفَتْوَى؛ لِأَنَّهُ قَامَ مَقَامَ الْبَشَرَةِ فَتَحَوَّلَ الْفَرْضُ إلَيْهِ كَالْحَاجِبِ. وَقَالَ فِي الْبَدَائِعِ عَنْ ابْنِ شُجَاعٍ: إنَّهُمْ رَجَعُوا عَمَّا سِوَى هَذَا،كُلُّ هَذَا فِي الْكَثَّةِ”،(وفي الأعلام للزركلي – (6 / 255) ابن الهُمَام (790 – 861 هـ = 1388 – 1457 م)
“Имом Муҳаммад дар асл (дар “Мабсут” ё китоби дигаре аз китобҳои зоҳири ривоят) ишора кардааст, ки шустани ҳамаи риш фарз мебошад ва гуфта шудааст, ки ҳамин назар асаҳ аст. Дар фатовои “Заҳирия” омадааст, ки фатво ба ҳамин назар аст. Зеро риш дар мақоми фарз қарор гирифтааст ва фарзи шустан ба зоҳири риш баргаштааст, ҳамчуноне дар абрувон чунин аст. Дар “Бадоеъ” аз Ибни Шуҷоъ ривоят шудааст, ки имомони мо аз дигар ривоятҳо руҷуъ кардаанд ва ин ҳукми ихтилофи назарҳои дар мавриди риши мӯйҳояш зичбаромада аст”.
10.Назари Ҳасани Шурунбулолии Мисрӣ(994-1069 милодӣ=1585-1659 милодӣ) муаллифи “Мароқи фалоҳ”(1/30) :
“وفي مراقي الفلاح- 1 / 30: قال “يجب” يعني يفترض “غسل ظاهر اللحية الكثة” وهي التي لا ترى بشرتها “في أصح ما يفتى به”من التصاحيح في حكمها لقيامها مقام البشرة بتحول الفرض إليها و رجعواعما قيل من الاكتفاء بثلثها أو ربعها أو مسح كلها ونحوه”. (وفي الأعلام للزركلي – 2 / 208: الشُّرُنْبُلالي (994 – 1069 هـ = 1585 – 1659 م) حسن بن عمار بن علي الشرنبلالي المصري: فقيه حنفي، مكثر من التصنيف. نسبته إلى شبرى بلولة (بالمنوفية) جاء به والده منها إلى القاهرة، وعمره ست سنوات. فنشأ بها ودرّس في الأزهر، وأصبح المعول عليه في الفتوى. من كتبه (نور الإيضاح – ط) في الفقه، و (مراقي الفلاح – ط) شرح نور الإيضاح، و (شرح منظومة ابن وهبان – خ) و (تحفة الأكمل – خ) و (التحقيقات القدسية – خ) وتعرف برسائل الشرنبلالي، وعدتها 48 رسالة، و (العقد الفريد – خ) في التقليد و (مراقي السعادات – ط) و (غنية ذوي الأحكام – ط) حاشية على (درر الحكام) لملا خسرو. توفي في القاهرة).
“Шустани болои риши мӯйҳояш зичбаромада фарз мебошад ва он ришест, ки мавзеи рӯй, ки дар зераш қарор дорад намудор намешавад. Ин ҳукми саҳеҳтари фатво ва тасҳеҳҳои дар ин масъала сурат гирифта мебошад. Зеро болои риш ба сабаби интиқоли фарз бар он ҳукми рӯйро мегирад ва имомони мо аз ривоятҳои иктифо кардан ба шустан ё масҳ кашидани сеяк ё чаҳоряк ва ё ҳамаи риш ва ғайра руҷуъ кардаанд”.
11- Фатвои чаҳор мазҳаби аҳли суннат. Ин мавзӯъро дар“Мавсуаи фиқҳии Кувейтӣ”(35/228) чунин баён кардааст:
“وفي الموسوعة الفقهية الكويتية- 35 / 228:غَسْل اللِّحْيَةِ فِي الْوُضُوءِ -اتَتَّفِقُ الْمَذَاهِبُ الأْرْبَعَةُ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ فِي الْوُضُوءِ غَسْل بَشَرَةِ الْوَجْهِ مِنْ شَعْرِ اللِّحْيَةِ إِنْ كَانَ خَفِيفًا تَظْهَرُ الْبَشَرَةُ مِنْ تَحْتِهِ، فَيَغْسِل الْبَشَرَةَ وَيَغْسِل اللِّحْيَةَ ظَاهِرًا وَبَاطِنًا، أَمَّا اللِّحْيَةُ الْكَثِيفَةُ فَتَتَّفِقُ الأْقْوَال الْمُعْتَمَدَةُ فِي الْمَذَاهِبِ الأْرْبَعَةِ عَلَى أَنَّهُ لاَ يَجِبُ فِي الْوُضُوءِ غَسْل بَاطِنِهَا وَلاَ إِيصَال الْمَاءِ إِلَى الْبَشَرَةِ وَمَنَابِتِ الشَّعْرِ”.
“Уламои чаҳор мазҳаб иттифоқ доранд, ки ҳангоми таҳорат зери мӯйҳои риши тунукеро, ки аз зери он рӯй намоён мешавад, шуста мешавад. Дар натиҷа даруну беруни риши тунукро шуста мешавад. Аммо дар мавриди риши мӯйҳояш зичбаромада дар қавли муътамад ба ин назаранд, ки шустани зери он ва равон кардани об ба бехи муйҳои риш воҷиб намебошад”. Яъне танҳо болои ришро шуста мешавад.
ХУЛОСАИ МАВЗӮЪ
Ончи аз ҳайси далел собит аст ин шустани зоҳири риш ҳамроҳ бо рӯй мебошад. Зеро дар ҳеҷ ҳадиси саҳеҳе, ки кайфияти таҳорат кардани Пайғамбар (с) ривоят шудааст, наомадааст, ки он ҳазрат ришашро масҳ кашида бошад ва ин ҳам дар ҳолест, ки ҳамагон медонанд риши Пайғамбар (с) мӯйҳои бисёр дошт ва каммӯй набуданд. Ба таври мисол дар ривояти “Саҳеҳи Муслим” (4/1823 рақами ривоят:2344) саҳобии бузургвор Ҷобир ибни Самра (р) риши Пайғамбар (с)-ро чунин сифат кардааст:
“وفي صحيح مسلم – 4 / 1823 – 2344: عَنْ جَابِرَ بْنَ سَمُرَةَ، يَقُولُ: ” ..وَكَانَ كَثِيرَ شَعْرِ اللِّحْيَةِ، .”.
“…..Пайғамбар (с) риши сермӯй дошт…”.
Дар ривояти “Сунани Насоӣ”(8/183 рақами ривоят:5232) бо санади саҳеҳ саҳобии бузургвор ҳазрати Баро (р) Пайғамбар (с)-ро чунин сифат кардааст:
“وفي سنن النسائي – 8 / 183– 5232 – عَنْ الْبَرَاءِ قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَجِلًا مَرْبُوعًا عَرِيضَ مَا بَيْنَ الْمَنْكِبَيْنِ، كَثَّ اللِّحْيَةِ، …”.(وحكم المحقق: صحيح).
“Пайғамбар (с) марбуъ (марди миёнақади ба дароз будан наздик), китфҳояш паҳн ва ришаш сермӯй буд….”.
